Rules as Code: phần mềm quy tắc không chỉ 1 ngành
Rules as Code: khi quy tắc pháp luật trở thành phần mềm cho mọi ngành nghề
 |
| Ảnh: PCP- Rules as Code |
- Thị trường RegTech toàn cầu ước tính đạt 21,8 tỷ USD năm 2026 và có thể lên khoảng 77,0 tỷ USD vào năm 2034, tương ứng tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) 17,1%/năm giai đoạn 2026-2034 [3].
- OECD gọi hướng đi “công bố song song hai phiên bản của quy tắc mạy đọc được bên cạnh văn bản luật” là Rules as Code (RaC); New Zealand, Pháp, Úc, Canada và Jersey đã thử nghiệm từ khoảng 2020 trở đi [1][2].
- Việt Nam hiện số hóa quy tắc theo từng ngành riêng lẻ (BIM xây dựng, danh mục kiểm kê KNK) chứ chưa có chuẩn chung về quy tắc máy đọc được cấp quốc gia - đây là khoảng trống mà các đơn vị RegTech chuyên ngành có thể đi trước.
1. Tín hiệu hôm nay (Signals)
Năm 2020, Đài quan sát đổi mới khu vực công (OPSI) của OECD công bố báo cáo Cracking the Code: Rulemaking for Humans and Machines, đặt tên cho xu hướng này là Rules as Code (RaC): thay vì chỉ ban hành luật dưới dạng văn bản, cơ quan quản lý công bố thêm một phiên bản mã hóa để phần mềm có thể “đọc” và chạy trực tiếp. Báo cáo ghi nhận các đơn vị khu vực công tại Ùc, Canada, Pháp, Đức và Jersey đang thử nghiệm cách làm này, với New Zealand và nỗ lực “transformer la loi en code informatique” của Pháp được nêu như các ví dụ đi đầu [1].
Tại New Zealand, chương trình Better Rules là một nhánh không chính thức gồm Bộ Kinh doanh – Đổi mới – Việc làm (MBIE), Bộ Nội vụ, Cơ quan Thuế vụ và Văn phòng Soạn thảo luật của Nghị viện, phối hợp thử nghiệm quy tắc máy đọc được trên một số dự án: chương trình Payroll toàn chính phủ dùng Better Rules để đánh giá tác động của luật mới lên nghỉa vụ trả lương; Hội đồng Wellington thử nghiệm dự án RuBRIC áp dụng rules-as-code cho Kế hoạch vùng (District Plan); Quỹ Luật New Zealand tối trợ một nghiên cứu về luật-dưới-dạng-mã (legislation-as-code) [2].
Ở ngoài khu vực công, thị trường RegTech - nhóm phần mềm hỗ trợ tuân thủ quy định, bao gồm cả các hệ thống dựa trên quy tắc (rule-engine) - được ước tính đạt khoảng 18,6-21,8 tỷ USD năm 2025-2026, dự báo tăng lên khoảng 77,0 tỷ USD vào năm 2034 (CAGR 17,1%) [3]. Ngân hàng vẩn là nhóm khách hàng lớn nhất (22% thị phần năm 2025), nhưng báo cáo liệt kê thêm nhóm ngành tài chính, công nghệ tài chính, khu vực công và năng lượng - tiện ích là các nhóm ngành dùng cẹ vi đang mở rộng [3]. Nói cách khác, phần mềm hoá quy tắc tuân thủ không còn là câu chuyện riêng của ngành tài chính.
2. Cơ chế gốc (First Principles) - vì sao khó đảo ngược
Ba áp lực cơ bản khiến một khi đã bắt đầu số hóa quy tắc đã đã khó quay lại việc tra cứu thủ công:
Thứ nhất, tốc độ sửa đổi pháp luật đang nhanh hơn khả năng con người cập nhật thủ công. Ngay trong lĩnh vực kiểm kê khí nhà kính tại Việt Nam, Nghị định 06/2022/NĐ-CP đã được sửa đổi hai lần chỉ trong hơn một năm (Nghị định 119/2025/NĐ-CP và Nghị định 83/2026/NĐ-CP), còn Nghị định 08/2022/NĐ-CP về phân loại dự án môi trường cũng vừa được sửa bởi Nghị định 48/2026/NĐ-CP. Khi mỗi chuyên gia phải nhớ đồng thời nhiều phiên bản văn bản, rủi ro áp sai quy định tăng theo cấp số nhân với số lượng hồ sơ xử lý.
Thứ hai, chi phí tuân thủ thủ công tăng tỷ lệ thuận theo số lượng hồ sơ hoặc cơ sở phải kiểm tra, trong khi chi phí biên của một lượt đối chiều qua phần mềm gần như bằng không sau khi quy tắc đã được số hóa. Đây là lý do kinh tế cốt lõi khiến RegTech mở rộng nhanh hơn tốc độ của số lượng quy định.
Thứ ba, áp lực kiểm toán đang chuyển từ “có báo cáo” sang “báo cáo có thể truy vết nguồn gốc”. Chuẩn mực kiểm toán công bố đảm bảo cho báo cáo bền vững ISSA 5000 có hiệu lực cho kỳ báo cáo bắt đầu từ 15/12/2026, đòi hỏi số liệu minh bạch rõ ràng truy vết ứng tương từ báo cáo tài chính. Một khi quy tắc áp dụng cho một bộ số liệu được lưu dạng có phiên bản, tách khỏi mã nguồn phần mềm, việc mở rộng sang một lĩnh vực quy định khác trở thành vấn đề nhân bản hệ thống phân tích nào đã dùng đề đọc cho một ngành (môi trường, xây dựng), không phải viết lại từ đầu - đây chính là lý do một hệ thống đã làm RaC về thuế có xu hướng tự nhiên lan sang ngành liên quan.
3. Ba kịch bản cho Việt Nam 2027-2030
Kịch bản nhanh. Điều kiện kích hoạt: Chính phủ ban hành đề án hoặc nghị quyết về chuyển đổi số pháp luật cho ít nhất 1-2 lĩnh vực ưu tiên (ví dụ thuế, hải quan) kèm ngân sách triển khai trước 2028, theo mô hình gần với Better Rules của New Zealand [2].
Kịch bản cơ sở (nhiều khả năng nhất). Nhà nước không ban hành chính sách chung về Rules as Code, nhưng từng bộ tiếp tục số hóa quy chuẩn của ngành mình theo lộ trình riêng - lộ trình BIM theo Quyết định 258/QĐ-TTg cho xây dựng, danh mục cơ sở phải kiểm kê KNK theo Quyết định 42/2026 cho môi trường. Trong khoảng trống giữa các ngành, doanh nghiệp RegTech chuyên ngành là bên xây dựng lớp "quy tắc số hoá" trước khi có chuẩn chung.
Kịch bản chậm. Thiều nhân lực số hóa và mỗi bộ dùng định dạng dữ liệu khác nhau, không tương thích lẫn nhau, khiến phần lớn doanh nghiệp vẫn phải tra cứu thủ công qua nhiều năm tới.
4. Khoảng trống thị trường & ai sẽ trả tiền
| Tiêu chí | Nước đi trước (New Zealand, các báo cáo RegTech quốc tế) | Việt Nam hiện tại |
|---|---|---|
| Chủ thể khởi xướng | Liên bộ, có nhóm điều phối chính thức (Better Rules) [2] | Từng bộ số hóa quy định ngành mình riêng lẻ |
| Phạm vi thử nghiệm | Thuế, trợ cấp, quy hoạch đô thị (pilot RuBRIC) [2] | Môi trường (phân loại dự án, KNK), xây dựng (BIM, cấp công trình) |
| Người trả tiền | Chủ yếu ngân sách nhà nước cho các pilot khu vực công | Doanh nghiệp tự trả phí tư vấn/dùng nền tảng của đơn vị RegTech chuyên ngành |
| Mô hình kinh doanh RegTech liên quan | Thị trường toàn cầu khoảng 18,6-21,8 tỷ USD (2025-2026), chủ yếu ngân hàng (22% thị phần) [3] | Quy mô theo ngành hẹp hơn, chưa có báo cáo quy mô riêng cho Việt Nam |
| Rào cản gia nhập | Cần khung ổn định ở cấp liên bộ | Cần hiểu cả quy định ngành và cách soạn quy mô rộng cho VN |
Khoảng trống đáng chú ý nhất với nhà đầu tư: phần lớn báo cáo thị trường RegTech quyết tập trung vào tài chính - ngân hàng; rất ít đơn vị phều về phương pháp luận rõ ràng về RegTech chuyên ngành môi trường và xây dựng tại thị trường đang phát triển - đây là khoảng trống dữ liệu thị trường rõ rất với phương pháp luận rõ ràng về RegTech chuyên ngành môi trường và xây dựng tại thị trường đang phát triển như Việt Nam.
5. Tầm nhìn định hướng của PCP
Hai nền tảng RegTech PCP đang đăng ký quyền tác giả - Nền tảng Môi trường số và Nền tảng Xây dựng số - vận hành theo nguyên lý hệ chuyên gia dựa trên luật quyết định (rule-based reasoning): logic suy luận của chuyên gia pháp lý - môi trường được số hóa thành các bước đối chiếu với cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật được cập nhật liên tục. Đây là năng lực nền đã có, không phải mô hình khai niệm.
Từ năng lực đó, PCP định hướng mở rộng cách tiếp cận số hóa quy tắc sang các nghĩa vụ liên ngành khác mà nhóm khách hàng hiện tại (chủ đầu tư, nhà máy trong khu công nghiệp) đang cần đối chiều song song với môi trường và xây dựng, theo mô hình chuyên gia giao đã có ở cấp hợp tác thứ 3 (chuyển giao mã nguyền, thiết kế riêng theo ngành nghề và quy trình của doanh nghiệp). Đây là hướng nghiên cứu PCP đang theo đuổi, trình bày dưới dạng mô hình khái niệm - không gắn với một ngành cụ thể nào ngoài môi trường và xây dựng, không có ngày ra mắt hay khách hàng cụ thể.
6. Tín hiệu cần theo dõi (Leading indicators)
- Chính phủ ban hành đề án hoặc hướng dẫn về pháp điển hóa dữ liệu pháp luật / luật máy đọc được ở cấp quốc gia.
- Số lượng bộ, ngành công bố dữ liệu mở (open data) về văn bản quy phạm pháp luật hoặc quy chuẩn kỹ thuật dưới định dạng có cấu trúc.
- Số doanh nghiệp RegTech chuyên ngành tại Việt Nam theo mô hình hệ chuyên gia luật quyết định tăng lên (hiện còn ít đơn vị).
- Áp lực kiểm toán số liệu tăng từ - báo cáo bền vững theo ISSA 5000 (hiệu lực từ kỳ bắt đầu 15/12/2026) - buộc doanh nghiệp minh bạch nguồn gốc quy tắc áp dụng.
Góc nhìn nhà đầu tư: Thời điểm đáng cân nhắc không phải là khi nhà nước công bố chuẩn Rules as Code chung - mà là trước đó, khi một đơn vị đã xây xong lớp quy tắc số hóa cho một ngành hẹp và có thể mở rộng lớp đó sang ngành liên quan với chi phí biên thấp.
Lưu ý: Bài phân tích xu hướng; phần về định hướng của PCP là mô hình khái niệm, không phải mô tả sản phẩm hiện có.
Câu hỏi thường gặp
Liên hệ đội ngũ PCP
Tài liệu tham khảo chuyên sâu
- [1] OECD Observatory of Public Sector Innovation (2020). Cracking the Code: Rulemaking for Humans and Machines. oecd-opsi.org - truy cập 18/10/2026.
- [2] New Zealand Government, Digital.govt.nz. What is Better Rules? digital.govt.nz/blog/what-is-better-rules - truy cập 18/10/2026.
- [3] IMARC Group (2026). RegTech Market Report. imarcgroup.com/regtech-market - truy cập 18/10/2026.